مقدمه
همانطور که می دانید تغذیه:- مکانیزمی در بدن جانداران است که طی آن، جانداران غذا و مایعات را مصرف نموده و با استفاده از آنها، بدنشان به عملکرد طبیعی، رشد و بازسازی قسمت های فرسوده خود ادامه می دهد.
- مطالعه ارتباط غذا با سلامتی و بیماری در جانداران می باشد.
- عملکرد بدن را هنگام مصرف غذا یا غذایی که حتماً دارای مواد مغذی است مقایسه می نماید.
در دهه1960، پزشکان به بیماران خود می گفتند که تغذیه آنها هیچ ارتباطی با سلامتی شان ندارد. امروزه ما باور داریم که: آنچه که می خوریم، وجود ما را تشکیل می دهد. این مسئله برای مان کاملاً آشکار است که غذایی که می خوریم، سبب رشد اندام های ما شده (البته در سنین رشد) و همچنین قادر است که بافت های آسیب دیده و فرسوده (معمولاً در سنین کهنسالی) را ترمیم نماید. البته همه غذایی که می خوریم مورد استفاده بدن قرار نمی گیرد و مواد زائد آن دفع می شود.
جهت بررسی دقیق غذای خورده شده، باید موقعیت جاندار را قبل از مصرف غذا و بعد از گوارش کامل آن کنترل نماییم تا تاثیر نسبی مواد جذب شده توسط بدن را ببینیم. همچنین میزان مواد موجود در غذا و همچنین مواد دفع شده از بدن جاندار (معمولاً ادرار و مدفوع) را دقیقا تحت نظر داشته باشیم.
همانطور که ملاحظه می کنید، چنین تحقیقی به مدت زمان طولانی نیاز دارد تا جاندار، مواد غذایی مختلف را مصرف نموده و سپس متخصصین تغذیه، وضعیت جاندار را قبل و بعد از مصرف غذا و همچنین میزان مواد دفع شده از بدن او را کاملاً بررسی نمایند. تعداد متغیرها در چنین تجربیاتی بسیار زیاد است و به همین دلیل، علم تغذیه بسیار وقت گیر است.
تاریخچه و تحولات اخیر
علم جدید تغذیه به سرعت گسترش یافت. اولین تحقیقات در مورد ویتامین ها ، در سال 1912م و به وسیله سر فردریک گولند هاپکینز انجام شد. این شخص به خاطر همین تحقیق در سال 1929م جایزه نوبل را دریافت نمود.
در قرن بیستم، پس از طبقه بندی ماهیت و نقش پروتئین ها، هیدرات های کربن، ویتامین ها و مواد معدنی، تصور عمومی این بود که دیگر دانش کافی در مورد عوامل غذایی وجود دارد. آن زمان به غذا به عنوان نوعی سوخت نگاه می کردند که انسان قادر است با مصرف مقادیر کافی از مواد مورد نیاز بدنش، به زندگی ادامه دهد. پس از آن نکات با اهمیت دیگری هم در مورد تغذیه کشف شد.
مواد بسیاری وجود دارند که در عملکرد درست بدن، نقش های حیاتی ایفا می کنند. آنزیم ها یک دسته از این موادند که بخش مهمی در تغذیه دارند. آنزیم ها کاتالیزور های شیمیایی هستند که دستگاه گوارش بدن، آنها را تولید می کند و نقش بسیار مهمی در فعالیت های متابولیکی بدن ایفا می کنند.
آنتی اکسیدان ها دسته دیگری از مواد هستند که اخیراً کشف شده اند. مصرف انرژی در بدن، بر سلول ها اثرات جانبی دارد و به همین دلیل، برخی مواد مغذی خاص همچون ویتامین ها در بازسازی و ترمیم آسیب های ناشی از اکسید شدن، نقش حیاتی دارند.
توازن اسیدهای چرب ضروری در بدن هم از دیگر مواردی است که در سلامت افراد مهم می باشد. برای این منظور، باید از روغن های امگا 3 و امگا 6 در رژیم غذایی خود استفاده کنیم و در مقابل، مصرف چربی های اشباع شده و هیدروژنه را به حداقل برسانیم. نتایج حاصله از تحقیقات متخصصین تغذیه دلالت بر این دارد که، مصرف چربی های گیاهی از ایجاد ناهنجاری های متابولیکی که معمولاً توسط کلسترول به وجود می آید جلوگیری می نماید.
همچنین به تازگی کشف شده که غذایی که می خوریم، بر باکتری هایی که در دستگاه گوارش فعالیت می کنند تاثیر می گذارد. در کل، استفاده از چربی های اشباع شده و هیدرات های کربن توصیه نمی شود و در عوض، به وفور می توان از مواد غذایی تازه و ساخته نشده همچون سبزی، میوه و...استفاده نمود. البته دانشمندان داشتن یک رژیم غذایی محدود را درست نمی دانند؛ هر چند که این رژیم، موادغذایی مضر برای بدن را هم شامل نشود. بهترین رژیم غذایی، یک رژیم متنوع است که سرشار از میوه و سبزیجات و مواد مغذی باشد.
مطالعه در مورد تغذیه مردم ژاپن نشان می دهد که آنها روزانه غذاهای متنوع بیشتری را نسبت به مردم غربی مصرف می کنند. مردم غرب در هفته حداقل 30 نوع غذای متفاوت می خورند؛ در حالی که مردم ژاپن هر روزه 27 نوع غذای متنوع مصرف می نمایند. به همین دلیل است که ژاپنی ها نسبت به مردم سایر نقاط دنیا، کمتر دچار بیماری های رایج امروزی همچون دیابت، بیماری های قلبی و سرطان می شوند. نوع رژیم غذایی افراد است که سبب ابتلا به چنین بیماری هایی می شود.
رابطه تغذیه با سلامتی
در قرن 18، بسیاری از دریانوردان در مسافرت های طولانی به دلیل ابتلا به بیماری اسکوروی (کمبود ویتامین ث ) جان خود را از دست می دادند. دریانوردان نه به دلیل حمله دشمنان، بلکه به دلیل بیماری می مردند. بعدها متوجه شدند که غذاهای کنسروی دریانوردان، فاقد ویتامین ها و مواد غذایی تازه است و با اضافه نمودن لیموی تازه به غذای آنها، این مشکل بر طرف شد. اکثر انواع ویتامین با توجه به بیماری هایی که فقدان هرکدام در سلامت افراد ایجاد می نمود، شناخته شدند. نقش تغذیه هم ردیف اهمیت ورزش، محیط اطراف و آسایش روحی در سلامت افراد می باشد.البته بعدها ارتباط سلامتی با تغذیه کم رنگ تر شد. سلامتی به هنجاری در اجتماع مبدل شد و افراد، انواع بیماری ها، عوامل ایجاد کننده ی آنها و راه های مقابله با آنها را شناسایی نمودند.
پس از جنگ جهانی دوم بود که اپیدمی ها شیوع پیدا کرد و همان موقع، بیماری های قلبی، سرطان، دیابت و... به میان آمد.
بسیاری از محققان، علت پیش آمد چنین بیماری هایی را مصرف بیش از حد هیدرات های کربن، کم ورزش کردن، مصرف کم سبزی و میوه تازه و همچنین استفاده از چربی هایی که برای سلامتی مضرند می دانند. رستوران هایی که غذاهایی که سریع آماده می شوند را عرضه می کنند، انواع دیگری از بیماری ها را تحت نام بیماری های تمدن به وجود آورده اند.
تغذیه از بسیاری جهات بر سلامتی تاثیر می گذارد. عدم تعادل مواد مغذی در بدن، چه کمبود و چه مصرف بیش از حد، بر سلامت فرد اثر گذاشته و عملکرد طبیعی بدن را مختل می نماید. مثلاً سرطان به دلیل عملکرد بد در سوخت و ساز سلولی رخ می دهد و یا مصرف زیاد انرژی طی فعالیت منظم (مثلا ورزش) سلامتی فرد را تضمین می کند.
چند مثال:
- چاقی به دلیل ذخیره چربی در بافت های شکم روی می دهد که خود، عملکرد کبد، قلب، کیسه صفرا، گردش خون و... را تحت تاثیر قرار می دهد.
- مصرف چربی های نامناسب، میزان کلسترول بدن را بالا برده که این کلسترول بر دیواره رگ ها ته نشین می شود و سبب انسداد رگ شده و یا خون رسانی به بخش های مختلف بدن را مختل می نماید. این مسئله سبب بیماری هایی همچون آنژین، حملات قلبی و یا سکته مغزی می گردد.
- مصرف بیش از اندازه هیدرات های کربن، به خصوص شکر تولید انسولین را در بدن با مشکل مواجه می کند. این امر منجر به خستگی مزمن، دیابت و چاقی می شود.
- کمبود ویتامین یا مواد معدنی، عامل بسیاری از بیماری ها از جمله گواتر، اسکوروی، پوکی استخوان، اختلال در سیستم ایمنی ( و به دنبال آن، بروز انواع سرطان)، ناهنجاری در سوخت و ساز سلولی، پیری زودرس، بیماری های روانی همچون ناهنجاری در عمل بلع و... می باشد.
- آلزایمر احتمالاً با کمبود انواع ویتامین ب مرتبط است.
- عدم استفاده از گلوتن ( پروتئین موجود در گندم و گندم سیاه)، احتمالاً با توسعه بیماری شیزوفرنی در ارتباط می باشد.
رژیم غذایی و افسردگی
ویژگی بیماری افسردگی:
احساس شدید ودایمی غم، بدبینی وعدم علاقه به زندگی می باشد.به طوری که این احساسات آنقدر درفرد شدید می شود که ممکن است ادامه فعالیت های روزمره را برای وی غیر ممکن سازد.
اختلال در نظم خواب، بی اشتهایی و کاهش میل جنسی رانیز می توان به علایم افزود.
ازعوامل ایجاد کننده این بیماری می توان به رویدادهای تنش زا در زندگی، مانند مرگ عزیزان، از دست دادن شغل، بازنشستگی و نگرانی های مالی اشاره کرد.
علایم بیماری:
مهم ترین علایم بیماری، تداوم حالت غم و افت روحی زیاده از حد فرد است.از علایم دیگر می توان به اضطراب، لذت نبردن اززندگی، کمبود انرژی، خستگی، عدم تمرکز کافی، کم بودن حس عزت نفس،عدم اعتماد به نفس، احساس گناه و بدبینی نسبت به آینده اشاره کرد.تمایل به خود آزاری و خودکشی نیز ممکن است به ذهن فرد خطور کند و یا این که آنرا به مرحله عمل در آورد.هم چنین ممکن است خواب بیمارآشفته شودو اشتهای وی نیز کاهش یابد.
غذاهای مفید:
ممکنست رژیم غذایی به تنهایی علاج افسردگی نباشد، اما اگر با درمانهایی که توسط پزشک تجویز می شود توام شود، می تواند مفید واقع بشود.
جو، که خاصیت ضد افسردگی آن شناخته شده است.خوردن جو به شکل حلیم یا آش برای افرادی که خلق افسرده ای دارند، درمانی موثر است.
کلم بروکسل، کلم پیچ، کلم سیاه، مارچوبه، اسفناج و لوبیای چشم بلبلی، همگی منابع غنی فولات و ویتامین بی هستند.افسردگی نشانه ی متداول کمبود فولات است.مشاهده شده است که کمبود فولات در بدن رابطه مستقیمی با عدم اثر بخشی داروهای ضد افسردگی نظیر بازدارنده های سروتونین دارد.
صبحانه همراه با غذاهای فراهم آمده از غلات، نان و عصاره مخمرها که با اسید فولیک غنی شده باشند، باعث افزایش سطح ویتامین بی در خون می شود.
(تک ماکارون، ماکارونی هایی داره که با ویتامین های گروه بی غنی شده است).
گوشت لخم و شیر کم چرب منابع خوبی از ویتامین " ب شش "می باشند که بدن برای تبدیل اسید امینه ای به نام تریپتوفان به سروتونین ناقل پیام های عصبی( که مسئول بهبود روحیه فرد هستند بدان نیازمند است).نتایج آزمایش ها نشون داده که میزان ویتامین "ب شش" در افراد افسرده بسیار کمتر از افراد عادی می باشد.
غذاهایی که از خوردنش باید اجتناب کرد:
شکر، عسل، شیرینی ها، بیسکویت کیک و نوشیدنی های شیرین باعث افزایش ناگهانی قند خون می شوند که اغلب به دنبال آن حالت « پایین افتادن» قند خون دست می دهد.
مصرف پنیر،گوشت جانوران شکاری، عصاره های گوشت و غذاهای حاوی آن، ماهی شور، ترکیبات پروتینی اسانس دار و نوشابه های الکلی برای کسانیکه از داروهای بازدارنده" مونو آمین اکسیداز" استفاده می کنند، منع شده است.
همون جورکه دیدین افسردگی رابطه مستقیمی باکمبود خانواده ویتامین های بی داره.چند وقت پیش براتون رژیم غذایی در زمان فشار روحی و اضطراب رو نوشتم، اونم به همین صورت بود .
یه بار دیگه لیست غذاهایی که ویتامین بی زیادی دارند را براتون اینجا می نویسم تا با مصرفش مشکلات ناشی از فشار روحی و افسردگی رو به کمترین مقدارش برسونین.
سویا،جودوسر،کنجد،بادام زمینی،عدس،قلوه گوسفند،سبوس گندم،نان فرانسوی،استیک دنده با گوشت گاو،گوشت گوسفند بی چربی سردست، ماهی هور و حلوا،لوبیا چیتی، پودر
کاکایو، کاکایو همراه با آسپارتام (نوعی شیرین کننده)،ماکارونی، برنج، بستنی،موز، زرده تخم مرغ، جگرسفید گاو، گوشت گاو کم چربی و پرچربی، رولت گوشت با کرفس و پیاز، تخم بلدرچین.
*در مورد آسپارتام که الان در ایران شیرین کننده نوشابه های رژیمیه، یه نکته مهمی هست و اونم اینکه در کشورهای دیگه استفاده ازش منع شده ودیگه از رده خارجه، چون استفاده مداوم ازش، با اجازتون خنگی میاره!
دانشجوی دوره ی کارشناسی ارشد آموزش بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ...
و عضو اسبق شورای اصلی کمیته ی تحقیقات دانشگاههای علوم پزشکی بجنورد و اصفهان
من سعی کردم در این وبلاگ مطالبی راجع به بهداشت ، سلامت و عوامل موثر در سلامت جمع آوری کنم و در اختیار علاقه مندان قرار دهم.
